Bir İlişki Ne Zaman Gerçekten Karşılıklıdır?

Bir ilişki ne zaman gerçekten karşılıklı hissedilir? İki insanın aynı ölçüde sevmesiyle mi, aynı sıklıkta aramasıyla, aynı biçimde ilgi göstermesiyle, ilişkiye aynı miktarda emek vermesiyle mi?

Muhtemelen hiçbiri. Çünkü ilişkiler matematiksel bir eşitlikle yaşanmaz. Bazen biri daha çok konuşur, diğeri daha çok dinler. Bazen biri zorlanır ve diğeri ilişkiyi bir süre daha fazla taşır. Bir dönem birinin ihtiyacı artar, başka bir dönem diğerinin. İki insanın ilişki içinde verdikleri, aldıkları ve ihtiyaç duydukları şeylerin biçimi de miktarı da her zaman aynı değildir.

Yine de ilişkinin içinde oldukça hassas bir denge ve adalet duygusu vardır. Bu, yapılanların hesabını tutmak ya da verilenle alınanı sürekli karşılaştırmak değildir. Daha çok, ilişkinin iki kişinin de etkin biçimde içinde bulunduğu ortak bir alan olduğunu deneyimleyebilmektir. İlişkinin yalnızca bir tarafın yönelmesiyle kurulmadığını; diğerinin de kendi biçimiyle yakınlık kurduğunu, ilişkiyi düşündüğünü, sürdürdüğünü ve zaman zaman kendiliğinden bir hareket başlattığını hissedebilmektir.

Belki de ilişkilerde adalet duygusunun önemli bir kısmı eşitlikten çok karşılıklılıkla ilgilidir.

İntegratif psikoterapi, insanın ilişkiler içerisinde tekrar tekrar ortaya çıkan bazı temel ilişkisel ihtiyaçlarından söz eder. Bunlar bir kez karşılanıp ortadan kalkan ihtiyaçlar değildir; yaşam boyunca farklı ilişkilerde yeniden ortaya çıkarlar. Güvende hissetmek, değer görmek ve önemsenmek, güvenilir bir diğerine dayanabilmek, ortaklık ve benzerlik yaşayabilmek, kendini tanımlayabilmek, diğerinde etki yaratabilmek, sevgiyi ifade edebilmek ve zaman zaman diğerinin ilişkiyi başlatmasını deneyimlemek bunların arasındadır.

“Diğerinin başlatması” ilk bakışta küçük bir ayrıntı gibi görünebilir. Oysa burada söz konusu olan yalnızca kimin telefon ettiği, kimin konuşmayı açtığı ya da kimin bir buluşma önerdiği değildir. Daha derinde, ilişkinin yalnızca bir kişinin hareketleriyle var olmadığına ilişkin bir deneyim vardır. Karşıdaki kişinin de kendi iç dünyasından ilişkiye doğru hareket edebildiğini, teması aradığını, diğerini zihninde taşıdığını ve bazen herhangi bir çağrıya ihtiyaç duymadan ilişkiye yöneldiğini görebilmektir.

Çünkü karşılıklılık iki insanın aynı şeyleri yapması değildir. Biri konuşarak, diğeri yanında olarak; biri daha görünür, diğeri daha sessiz biçimlerde yakınlık kurabilir. Burada belirleyici olan davranışların birbirinin kopyası olması değil, iki tarafın da ilişkinin öznesi olabilmesidir. İlişki yalnızca bir kişinin başlattığı ve diğerinin cevap verdiği bir düzende kalmadığında, her iki kişinin de birbirini merak ettiği, hatırladığı, önceki paylaşımların izini sürdüğü ve aradaki teması yeniden kurabildiği bir alan oluşur.

Belki “diğerinin başlatması” ihtiyacının psikolojik anlamı da tam burada belirginleşir: Kişi, kendisi herhangi bir hareket başlatmadığında da ilişkinin karşısındaki insanın dünyasında yaşamaya devam ettiğini deneyimlemek ister.

Tam burada ilişkilerin oldukça incelikli bir paradoksuyla karşılaşırız. İhtiyacımızı ifade etmek sağlıklıdır; karşımızdaki insanın zihnimizi okumasını bekleyemeyiz. Bize neyin iyi geldiğini, neye ihtiyaç duyduğumuzu, ilişkide nerelerde eksiklik hissettiğimizi söyleyebilmeliyiz. Fakat ihtiyaç duyulan şey tam da diğerinin kendiliğinden ilişkiye katılmasıysa, bu kendiliğindenliği sürekli talep etmeye başladığımızda başka bir mesele ortaya çıkar.

Bir davranış istenebilir, bir ihtiyaç anlatılabilir, ilişkide eksik hissedilen şey üzerine konuşulabilir. Fakat karşılıklılık talep edilerek üretilebilir mi?

Yakınlık talep edilebilir; ama talep edilerek üretilen yakınlık, aradığımız yakınlık olmayabilir.

Çünkü bazen ihtiyaç duyulan şey belirli bir davranıştan çok, ilişkinin karşılıklı olarak kurulmasıdır. Temasın sürekli aynı kişi tarafından başlatılmadığını, diğerinin de merak ettiğini, ilişkiyi sürdürmek için inisiyatif alabildiğini, daha önce paylaşılanların onun dünyasında bir iz bıraktığını ve bu izin daha sonra yeni bir temasa dönüşebildiğini deneyimlemek isteriz. Böylece ilişki, birinin sürekli hareket verdiği ve diğerinin yalnızca karşılık verdiği bir yapı olmaktan çıkar.

Burada önemli bir ayrım ortaya çıkar. İhtiyacımızı ifade etmekle, karşımızdaki insana bizimle nasıl ilişki kuracağını öğretmeye çalışmak aynı şey değildir. İlkinde kişi kendisini görünür kılar; kendisi için önemli olanı söyler ve karşısındaki insanın kendi ilişkisel dünyasını tanımasına alan açar.

Fakat bazen tam da ilişkiyi kaybetmemek, bağı korumak ve hâlâ birbirine ulaşmanın mümkün olduğuna inanmak istendiği için ikincisine doğru kayılır. Biraz daha anlatılırsa anlaşılacağı, daha açık söylenirse bir şeylerin değişeceği, ihtiyacın neden önemli olduğu yeterince iyi açıklanırsa diğerinin de ilişkiye başka türlü katılacağı düşünülür. Bu oldukça insani bir çabadır; çoğu zaman altında ilişkiyi kontrol etmekten çok onu kaybetmeme arzusu vardır.

Ne var ki bu çaba uzadığında hem ilişkiyi hem de çabalayan kişiyi yormaya başlar. İki kişinin birlikte oluşturması gereken ilişkisel alanı giderek bir kişi düzenler: eksikliği fark eder, konuşmayı açar, ihtiyacı tarif eder, teması yeniden kurar, çözüm arar ve bozulan dengeyi tekrar tekrar onarmaya çalışır. Bir noktadan sonra sorun kimin daha çok mesaj attığı, kimin daha sık aradığı ya da kimin daha çok plan yaptığı olmaktan çıkar. Asıl mesele, ilişkinin sürmesinin giderek bir kişinin çabasına bağımlı hâle gelmesidir.

Bunun bedeli yalnızca yorgunluk da değildir. İnsan bir süre sonra kendisini değersiz hissedebilir. Çünkü talep ettiği şey aslında daha fazla mesaj, daha fazla soru ya da daha fazla ilgi değildir. Karşısındaki insanın da bu ilişkiyi kendi içinden gelen bir hareketle kurduğunu, önemsediğini ve sürdürdüğünü deneyimlemek istemektedir. Bu olmadığında her yeni açıklama ve her yeni hatırlatma, giderek daha rahatsız edici bir soruyu ortaya çıkarabilir: Bütün bunları ben yapmasam, aramızdaki ilişki nasıl bir şey olurdu?

İşte bu soru önemli. Çünkü burada kişi yalnızca bir ihtiyacını ifade etmekten uzaklaşıp karşısındaki insanı, kendisiyle ihtiyaç duyduğu biçimde ilişki kurabilecek bir insana dönüştürmeye çalışmaya başlamış olabilir. Üstelik çoğu zaman bunu yaptığını fark etmez; hâlâ daha iyi iletişim kurmaya, daha açık olmaya ya da ilişkiyi iyileştirmeye çalıştığını düşünür.

Oysa bazen sorun yeterince iyi anlatamamış olmak değildir. Karşıdaki kişi anlamış olabilir. Neye ihtiyaç duyulduğunu biliyor, hatta bunun neden önemli olduğunu da kavrıyor olabilir. Fakat onun ilişki kurma biçimi, ilişkiye vermek istediği yer, yakınlık kapasitesi ya da ilişki için harekete geçme isteği diğerinin ihtiyacıyla örtüşmüyor olabilir.

Bunu kabul etmek, “Beni anlamıyor” demekten çok daha zordur. Çünkü anlaşılmamak insana yeniden anlatma umudu verir. Başka kelimeler bulunabilir, daha açık olunabilir, bir kez daha denenebilir. Anlaşılmış olmak ama yine de aranan karşılıklılığı bulamamak ise insanı iletişim sorunuyla değil, ilişkinin gerçekliğiyle karşı karşıya bırakır.

Belki de tam bu nedenle bazı ilişkilerde bir noktadan sonra yapılması gereken şey daha iyi anlatmak değil, daha dikkatli bakmaktır. Karşıdaki insanın ne olabileceğine, hangi koşullarda değişebileceğine ya da bir gün nasıl birine dönüşebileceğine değil; ilişkinin bugün nasıl yaşandığına bakmak gerekir. Çünkü başka birinin potansiyeline uzun süre yatırım yaptığımızda, farkında olmadan karşımızdaki insanla değil, onun bir gün olabileceğine inandığımız kişiyle ilişki kurmaya başlayabiliriz.

Bu, ilişkide ihtiyaçların söylenmemesi gerektiği anlamına gelmez. Tam tersine, yakınlığın kurulabilmesi için insanın kendisini gösterebilmesi, ihtiyacını söyleyebilmesi ve karşısındakinin de bunları öğrenmesine izin vermesi gerekir. Fakat ihtiyaç ifade edildikten sonra diğerinin bununla ne yaptığı da en az ihtiyaç kadar önemli bir bilgidir. Çünkü ilişki yalnızca bir kişinin kendisini ne kadar iyi anlattığıyla değil, diğerinin duyduğu şeyle ne yaptığıyla da şekillenir.

Sağlıklı bir ilişkide denge her zaman korunmaz; zaten korunması da mümkün değildir. Hayatın bazı dönemlerinde biri daha çok taşır, daha çok verir, daha çok bekler. Fakat geçici dengesizlik ile ilişkinin yapısal olarak tek kişinin hareketine bağımlı hâle gelmesi aynı şey değildir. Birinde ilişki zaman içerisinde yeniden karşılıklılığa dönebilir; diğerinde ise bir taraf sürekli ilişkiyi var etmeye çalışırken diğer taraf daha çok onun kurduğu ilişkinin içinde bulunur.

Belki yetişkin yakınlığının zor taraflarından biri, bu farkı görebilmektir. İlişki için emek vermekle ilişkiyi tek başına üretmek, bir ihtiyacı anlatmakla aynı ihtiyacı tekrar tekrar öğretmek, karşısındaki insana zaman tanımakla onun yerine değişimi üstlenmek birbirine çok benzeyebilir.

Bu nedenle mesele sonunda “Kim daha çok verdi?” sorusuna indirgenemez. Asıl mesele, iki insanın da ilişkinin içinde kendiliğinden bir hareketinin olup olmadığıdır. Birinin diğerini yalnızca cevap verdiği anlarda değil, kendi zihinsel ve duygusal dünyasında da taşıyıp taşımadığı; ilişkiyi yalnızca kendisine uzatılan yerden değil, zaman zaman kendi bulunduğu yerden de kurup kurmadığıdır.

Çünkü bir ilişkinin karşılıklı olduğunu hissettiren şey, iki insanın aynı miktarda vermesi değildir. Her ikisinin de birbirine doğru kendi iradesiyle hareket edebildiği, ilişkinin yalnızca birinin çabasıyla değil, ikisinin de içinde canlı kaldığı bir alanın varlığıdır.

Belki de yakınlığın en sessiz ama en belirleyici göstergelerinden biri budur: İnsan, ilişkiyi sürekli harekete geçirmek zorunda kalmadan da karşısındaki kişinin dünyasında kendisine doğru başlayan bir hareket olduğunu hissedebiliyorsa, artık yalnızca karşılık almıyordur; karşılıklı bir ilişkinin içinde olduğunu deneyimliyordur.

 

Yazarın tüm yazıları