Başkalarını Konuşmak Neleri Saklamamızı Sağlar?

İnsanların olmasını diledikleri ama olmayan şeyleri ortaya çıkardıkları müesses nizamın adı dedikodudur.

Yüzyıllardır konuşarak iletişim kuruyoruz. Bazen havadan sudan, bazen kendimizden, bazen de o sırada yanımızda olmayan birinden söz ediyoruz. En yakın arkadaşımız bile, masadan kalktıktan sonra, bir anda masanın en çok konuşulan kişisi olabiliyor. Az önce kendi hayatını kendi ağzından anlatan insanın hikâyesini, şimdi biz anlatıyoruz. O ne demek istedi, neden öyle yaptı, aslında ne istiyordu? Birkaç dakika içinde, onun bile kendisi hakkında bilmediği şeylerden emin olabiliyoruz.

Peki, bir başkasının hayatı hakkında böylesine rahat konuşurken kendi hayatımızla ilgili hangi cümleyi kurmaktan kaçınıyoruz?

Böyle anlarda konuşmanın konusu çoğu kez bir başkasıdır. Ama insan, farkına varmadan, bu konuşmanın içinde kendi ihtiyacını da giderir. Dedikodunun psikolojik altyapısına biraz buradan bakabiliriz. Kendi hayatımızın öznesi olarak söz almaktan kaçınıp başkasının hayatının seyircisi oluruz. Bir başkasını konuşmamızın konusu yaptığımızda, kendimizde eksik bulduğumuz şeyler ve kendi sorunlarımız gözümüze daha az görünür. Bu da bize bir konfor alanı sağlar. Bir süreliğine kendimize bakmamız, kendimizle ilgili düşünmemiz gerekmez.

O yüzden dedikodu, insanların ve toplumların hayatında önemli bir yer tutar. Peki, bu alan boş kaldığında ne olur? İnsan bir süre sonra kendisiyle uğraşmak zorunda kalır. Kendisinin dedikodu yapmadığını söyleyen biri bile, kendisiyle baş başa kalmak zor geldiğinde, dikkatini başka işlere verip yeniden başkalarının hayatıyla ilgilenmeye dönebilir. Bir de şu var. Bir başkasının hayatını anlatırken, olmasını dilediğimiz ama kendi hayatımızda olmayan şeylerden de söz ediyor olabiliriz. Bazen onun ne yaptığını anlatırken aslında kendimizin neyi yapmayı istediğine, neyi göze alamadığına ya da neyi haksızlık saydığına dair ipuçları veririz.

Meseleye sistemik açıdan baktığımızda bir soru daha çıkar karşımıza. Bu konuşma, konuşanların arasındaki ilişkide ne işe yarar? Bowen’ın aile sistemleri kuramında da iki kişi arasındaki gerilim arttığında üçüncü bir kişinin ilişkiye dâhil olması, gerilimin üç kişi arasında dağılmasını sağlayabilir. Bir arkadaşımıza kırıldığımızda bunu önce ortak bir arkadaşımıza anlattığımızı düşünelim. Anlaşıldığımızı hissedip rahatlayabiliriz. Ama her kırıldığımızda aynı yola dönüyorsak, asıl konuşma ertelenirken üçüncü kişi de zamanla o gerilimi taşıyanlardan biri olur.

Topluluk dediğimiz şey de çoğu zaman böyle küçük ilişkilerden büyür. İnsanların birbirleriyle tekrar tekrar karşılaştığı, bir bağ kurduğu ve zamanla ortak beklentiler geliştirdiği yerde bir topluluktan söz edebiliriz. Sosyal psikoloji açısından, orada olmayan biri hakkında konuşurken birbirimize grubun neyi kabul edip neyi yadırgadığını da anlarız.. Bir davranışa birlikte tepki göstermek, aramızdaki yakınlığı artırabilir. Birinin güveni kötüye kullandığını paylaşmak da kimi durumlarda başkalarını koruyabilir. Nitekim Feinberg ve arkadaşlarının deneylerinde, grup üyelerinin iş birliğine yanaşmayan kişiler hakkında birbirlerini bilgilendirebilmesi, grup içinde iş birliğini desteklemiştir. Aynı işleyişle bir insanın itibarı, doğruluğu sorgulanmadan dolaşıma giren bir anlatıyla da zedelenebilir. Bir grup, kimin sözünü dinleyeceğine ve kimi dışarıda bırakacağına bazen tam da bu konuşmalar sırasında karar verir.

Dinî geleneklerde de başkasının arkasından konuşmaya ve onun hakkında asılsız şeyler söylemeye ilişkin uyarılara rastlarız. Bu uyarıların düşündürdüğü bir şey var. Bir insan orada yokken onun hakkında konuştuğumuzda, kendi hikâyesini anlatma, eksik bir bilgiyi tamamlama ya da söylenene itiraz etme imkânı da o anda elinden alınmış olur. Bizim anlattığımız hikâye, bir süre sonra başkalarının onu tanıma biçimine dönüşebilir. Peki, bir insanın hayatı hakkında anlattığımız hikâyede ne kadarı ona, ne kadarı bizim görmek istediğimize aittir?

Meselenin toplumsal tarafına baktığımızda ise başkalarının hayatını konuşmanın, ortak sorunlarımızın konuşulmadığı bir gündem yaratabildiğini görürüz. Bir toplum gündemini sürekli birilerinin hayatı üzerinden kuruyorsa, kendi sorunlarını görmekte zorlanır. Küçük ölçekte dedikoduyla yaptığımız şey, böylece daha geniş bir alana yayılır. Bir arkadaş grubunda herkes aynı kişinin ne yaptığını konuşurken grubun kendi içindeki gerilim nasıl geri plana düşebiliyorsa, toplumda da herkesin dikkati aynı hikâyeye toplandığında başka meseleler konuşmanın dışında kalabilir.

Burada kitle psikolojisi de devreye girer. Küçük bir toplulukta insanlar birbirlerini tanıyabilir. Geniş bir kitlede ise birbirini hiç tanımayan insanlar aynı olaya, aynı kişiye veya aynı habere dikkat kesilebilir. Sosyal psikolog Stephen Reicher’in kalabalıklar üzerine çalışmaları, insanların kendilerini ortak bir «biz»in parçası olarak gördüklerinde, neye nasıl tepki vereceklerini o ortak kimlik üzerinden anlamlandırabildiklerini gösterir. Kitlelerin dikkatini yönlendirmede de hangi hikâyenin öne çıkarıldığı kadar, o hikâyenin kimlerin duygularına ve aidiyetlerine seslendiği önemlidir. McCombs ve Shaw’ın gündem belirleme çalışması da medyada bir konuya ne kadar yer verildiğinin ve o konunun nerede sunulduğunun, insanların hangi meseleleri önemli gördüğüyle ilişkili olduğunu ortaya koyar.

Kamunun algısını ve dikkatini yönlendirme çabası insanlık tarihinde çok eskilere uzanır. Antik Roma’da Augustus’un başarılarını anlatan yazıtların Roma’da ve Anadolu’da kamusal alanlarda sergilenmesi, yönetimin kendisi hakkında hangi hikâyenin görünür olmasını istediğine tarihsel bir örnektir. Bugün siyasetçiler ya da yönetenler, çözemedikleri bir soruna insanların odaklanmasını önlemek için zaman zaman suni gündemlere başvurabilirler. Paparazzi haberleri ve magazin içerikleri de öne çıktığında benzer biçimde dikkati başka yöne çekebilir. İnsanlar bunlara yoğunlaşmışken arka planda nelerin değiştiği, hangi meselelerin çözüldüğü, hangilerinin hâlâ çözülemediği daha az konuşulur. Belki yönetenler bu arada sorunları çözmeye çalışır, belki de üzerlerini örter.

Küçük ölçeğe döndüğümüzde ise dedikodudan beslendiğimiz, hatta onunla doyduğumuz bir yaşam biçimiyle karşılaşırız. Başkalarının ne yediğine, ne içtiğine, ne giydiğine, ne aldığına, ne yaptığına bakarız. Hayatlarımız sosyal medyada daha görünür oldukça bunu yapmak da kolaylaşır. Üstelik bu gündemlerin sürmesinde bizim de payımız vardır.Bakıyoruz, konuşuyoruz, birbirimize gönderiyoruz. Böylece dikkatimizi çeken şeyin başkalarının da dikkatini çekmesine katkıda bulunuyoruz.

O yüzden dedikodu, sandığımızdan daha büyük bir meseledir. Toplumsal hayatta neyin konuşulup neyin konuşulmayacağını belirleyen bir düzenin parçası olabilir. Kendi hayatımızda ise kendimizle temasımızı ertelemenin, kendimizle baş başa kalmaktan kaçınmanın en kolay yollarından biridir. Belki de bir başkasının hayatını konuşmaya bu kadar hevesli olduğumuzda kendimize şu soruyu sormaya değer. Bu hikâyeyi bir kenara bıraksak, kendi hayatımızda ya da birlikte yaşadığımız toplumda neyi konuşmak zorunda kalırdık?

Sağlıcakla kalın.

Uzman Psikolog Mevliye Yavuz

Yorumlar 0

Güvenlik kodu

Yorumlar editör onayından sonra yayımlanır. Yorum yazarak Topluluk Kuralları'nı kabul etmiş ve yorumunuzla ilgili tüm sorumluluğu üstlenmiş olursunuz.

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yazın.

YAZARIN DİĞER YAZILARI

Yazarın tüm yazıları
X