Hayatı Ertelemeden, Kendimizi Yargılamadan Yaşamak
Bazen bir olay, yıllardır bildiğimizi sandığımız gerçekleri yeniden sorgulatır. Zamanın nereye aktığını, nelere “sonra” dediğimizi düşünürüz. Ben de son zamanlarda kendime şunu soruyorum: Zamanımız olmadığı için mi erteliyoruz, yoksa önümüzde hep daha çok zaman olduğunu varsaydığımız için mi?
Geçmişe baktığımda üçüncü bir gerçek görüyorum. Çocuklarım küçüktü, sorumluluklarım fazlaydı. Ama aynı zamanda gerçekleştirmek istediğim onlarca hayalim vardı. Hem çocuklarımla ilgileniyor, hem çalışıyor, hem de bu hayallere yer açmaya çabalıyordum. Önceliğim ailemin ve çocuklarımın ihtiyaçlarıydı; yine de kendi hayallerim için her gün küçük adımlar atmayı ihmal etmedim. “Daha iyisini yapabilir miydim?” diye düşündüğüm, kendime kapasitemin üstünde yüklendiğim anlar da olmadı değil. Bugün dönüp baktığımda ise o günün koşullarında elimden gelenin en iyisini yaptığımı görebiliyorum.
Psikolojide erteleme, bir işi gereksiz yere ve sonunda zarar göreceğimizi bile bile geciktirmek demektir. Çoğu zaman altında zaman yönetimi sorunu değil, hoşa gitmeyen bir duygudan kaçma isteği yatar.1 Çocuğuna zaman ayıran bir anne ya da baba ise bir şeyden kaçmıyor, önceliklerine göre hareket ediyor. Bir şeyi önceliklerimizden dolayı ertelemek, her zaman hayatı ertelemek anlamına gelmez.
Geçmişe bakarken sık yaptığımız bir hata var: Sonucu artık bildiğimiz için, o gün de bilebilirmişiz gibi davranırız. Buna sonradan bilme yanılgısı denir ve yaşadıklarımızdan doğru ders çıkarmamızı zorlaştırır.2 Çaresi, olayın başka açıklamalarının da olabileceğini düşünmektir. Bu nedenle kendime zaman zaman şunu soruyorum: “O gün gerçekte neyi bilebilirdim?”
Kendimize nazik davranmak da bir beceridir. Kristin Neff’in öz-şefkat dediği şey, zorlandığımızda kendimize anlayışlı olmak, yaşadığımız zorluğun insan olmanın ortak bir parçası olduğunu hatırlamak ve acıyı ne büyütüp ne bastırarak farkındalıkla taşımaktır.3 Bu bir gevşeklik değildir. Öz-şefkat üzerine yapılan çalışmalar, kendine şefkat gösterebilen insanlarda ertelemenin yarattığı stresin daha az görüldüğünü ortaya koymuştur.4
Pişmanlık konusunda da dürüst olalım. Araştırmalara göre yaptığımız bir şeyin pişmanlığı kısa vadede daha çok acıtsa da yıllar geçtikçe yapmadıklarımız daha çok aklımızda kalıyor.5 Bu bilgi bizi suçlamak için değil, bugünü fark etmek için değerli. Yıllar sonra “keşke’’ demek yerine, şimdi küçük bir adım atmak çok daha değerli.
Küçük adımlar hafife alınacak şeyler değil. Gelecekteki halimize, kendimizi yakın hissettiğimizde, bugün onun yararına seçimler yapmaya daha yatkın oluyoruz.6 Bir sağlık kontrolü, yeni bir şey öğrenmek, sevdiğimiz biriyle içilen bir kahve, kendimize ayırdığımız sessiz bir saat... Bir davranışın alışkanlığa dönüşmesi kişiden kişiye farklı olabiliyor ve tek bir günü kaçırmak süreci önemli biçimde bozmuyor.7 Yani mükemmel olmak şart değil, devam etmek önemli.
Ben hayatın aynı zamanda manevi bir sorumluluk olduğuna inanıyorum. Yaşadığımız her günün ve insanlara karşı tutumumuzun bu dünyayı aşan bir anlamı olduğunu düşünmek, zamanı benim için daha kıymetli kılıyor.
Geçmişte elimizden geleni yapmış olabiliriz. Bugün elimizdekiyle yeni bir adım atabiliriz; aceleye getirmeden ama yarına da bırakmadan, kendimizi yargılamadan ama sorumluluğumuzu da unutmadan.
Çünkü hayat, bir gün yaşamaya başlayacağımız bir gelecek değil; bugün, bütün parçalarıyla yaşadığımız gerçeğimizdir.
Kaynakça
- Sirois, F. M., & Pychyl, T. A. (2013). Procrastination and the priority of short-term mood regulation: Consequences for future self. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127.
- Roese, N. J., & Vohs, K. D. (2012). Hindsight bias. Perspectives on Psychological Science, 7(5), 411–426.
- Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101.
- Sirois, F. M. (2014). Procrastination and stress: Exploring the role of self-compassion. Self and Identity, 13(2), 128–145.
- Gilovich, T., & Medvec, V. H. (1995). The experience of regret: What, when, and why. Psychological Review, 102(2), 379–395.
- Hershfield, H. E. (2011). Future self-continuity: How conceptions of the future self transform intertemporal choice. Annals of the New York Academy of Sciences, 1235, 30–43.
- Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., & Wardle, J. (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–1009.