Nasıl bir Üniversite?
Üniversite dediğimizde aklımıza genellikle büyük binalar, amfiler, laboratuvarlar, akademik unvanlar, sınavlar ve diplomalar gelir. Bilginin üretildiği, öğretildiği ve aktarıldığı kurumsal bir yapı düşünürüz. Peki, üniversite gerçekten bunların hepsine ihtiyaç duyar mı? Daha temel bir soru soralım: Bilim yapmak için mutlaka bir üniversiteye bağlı olmak gerekir mi?
Bu soru ilk bakışta biraz tuhaf görünebilir. Çünkü yüzyıllardır bilimsel üretimi üniversitelerle özdeşleştirmeye alıştık. Oysa üniversitenin tarihine baktığımızda, bugünkü kurumsal yapısından çok daha eski ve ilginç bir düşünceyle karşılaşırız: Bilgi arayışında bir araya gelen insanların oluşturduğu özgür bir topluluk.
Latince Universitas sözcüğü, tarihsel olarak bir topluluğu, bir araya gelmiş insanları ifade eder. Orta Çağ üniversitelerinin ilk biçimlerinde de öğrencilerin ve akademisyenlerin oluşturduğu, kendi kurallarını geliştiren toplulukların önemli bir yeri vardı. Başka bir deyişle üniversite, başlangıçta yalnızca bir bina veya idari organizasyon değil, ortak bir bilgi arayışının örgütlenmesiydi.
Belki de bugün yeniden düşünmemiz gereken nokta tam olarak burasıdır.
Üniversitenin farklı özgürlük biçimleri
Özgür üniversite fikri aslında tek bir modele karşılık gelmez. Birbirine benzeyen ama farklı amaçlar taşıyan çeşitli yaklaşımlar vardır.
Örneğin Free University, yani Özgür Üniversite, akademik düşüncenin siyasi, ideolojik veya kurumsal baskılardan korunmasını esas alır. Almanya'da 1948 yılında kurulan Berlin Özgür Üniversitesi, akademik özgürlüğün siyasi müdahalelere karşı korunması düşüncesinin tarihsel örneklerinden biridir.
Independent University, yani Bağımsız Üniversite ise daha çok kurumsal özerkliğe odaklanır. Burada üniversitenin devletten, siyasi otoriteden veya başka bir güç odağından bağımsız karar verebilmesi önemlidir. Ancak bağımsızlık yalnızca devlet müdahalesinden uzak olmak değildir. Bir üniversite devletten bağımsız olabilir ama finansmanını sağlayan şirketlerin çıkarlarına bağımlı hâle gelebilir. Dolayısıyla bilimsel özgürlüğün gerçek ölçütü, yalnızca kimin yönettiği değil, araştırma gündemini kimin belirlediğidir.
Açık Üniversite ise farklı bir soruna çözüm arar: Eğitime erişim. Geleneksel üniversitelerin coğrafi, ekonomik ve zamansal sınırlarını aşarak daha fazla insanın eğitim alabilmesini amaçlar. İngiltere'deki Open University bu yaklaşımın bilinen örneklerindendir. Ancak burada açıklık, esas olarak eğitime erişimle ilgilidir; bilimsel üretimin kurumsal bağımsızlığıyla doğrudan aynı anlama gelmez.
Bir başka ilginç yaklaşım University Without Walls, yani Duvarsız Üniversite fikridir. Bu modelde bilgi üretimi kampüslerin, laboratuvarların ve akademik bölümlerin fiziksel sınırlarına hapsedilmez. Farklı kurumlarda, farklı şehirlerde ve ülkelerde çalışan insanlar ortak araştırma ağları oluşturabilir. Üniversiteyi tanımlayan şey bina değil, bilgi üretme ilişkisidir.
1960'lı yıllarda gelişen özgür üniversite hareketleri de bu düşünceyi başka bir boyuta taşımıştır. Geleneksel akademik hiyerarşilerin dışında öğrenme ve tartışma toplulukları kurulmuş; öğretici ile öğrenci arasındaki sınırlar esnetilmiş, bilginin yalnızca diploma veya mesleki yeterlilik için üretilmesi gerektiği düşüncesi sorgulanmıştır.
Bunlardan farklı olarak bağımsız araştırma enstitüleri, üniversitelerden ayrı bilimsel araştırma yapıları oluşturmuştur. Max Planck Topluluğu bu alandaki önemli örneklerden biridir. Burada eğitim faaliyetlerinden bağımsız, doğrudan araştırmaya odaklanan bir organizasyon anlayışı öne çıkar.
Bütün bu modellerin ortak noktası, bilginin üretimi ile geleneksel üniversite kurumunun birbirinden ayrılabileceğini göstermeleridir.
Üniversiteyi yeniden düşünmek
Bu fikirlerin belki de en ilginç örneklerinden biri, Alman sanatçı Joseph Beuys'un 1970'lerde geliştirdiği Free International University (Özgür Uluslararası Üniversite) düşüncesidir.
Beuys, sanatın, bilimin, ekonominin ve toplumsal yaşamın birbirinden kopuk alanlar olarak ele alınmasına karşı çıkıyordu. İnsanların yaratıcılıklarını ve düşünsel kapasitelerini bir araya getirebilecekleri, geleneksel akademik sınırların ötesinde bir üretim alanı hayal ediyordu.
Bu yaklaşımda üniversite, yalnızca bilgi aktaran bir kurum olmaktan çıkıyor; toplumsal dönüşümün ve ortak yaratıcılığın merkezi hâline geliyordu.
Peki, bütün bu örneklerden hareketle nasıl bir üniversite hayal edebiliriz?
Devlet üniversitesi olmayan, özel bir şirketin kontrolünde bulunmayan, herhangi bir siyasi veya ideolojik yapının akademik uzantısı olarak çalışmayan bir üniversite...
Diploma vermek zorunda olmayan, akademik unvanları ve hiyerarşileri varoluşunun merkezine yerleştirmeyen, araştırmacıların belirli bir kuruma mensup olmasını gerektirmeyen bir yapı...
Bir nörocerrah, bir fizikçi, bir biyolog, bir filozof ve bir bilgisayar bilimcisi ortak bir sorunun peşinden gidebilir. Farklı yerlerde yaşayabilir, farklı kurumlarda çalışabilirler. Bir araştırma projesi için bir araya gelir, birlikte çalışır, sonuçlarını paylaşır ve ardından başka araştırmacılarla başka bir sorunun peşine düşebilirler.
Burada üniversitenin varlığı binalara, kadrolara veya diplomalara bağlı değildir. Üniversite, insanların ortak bilgi üretme eylemiyle var olur.
Böyle bir yapıyı üç kavramla tanımlamayı deneyebiliriz: Kurumsuz Üniversite, Bağımsız Bilim Ağı ve Özgür Uluslararası Bilgi Ortaklığı.
Bunlar henüz yerleşik bir üniversite modelinin isimleri değil. Ancak gelecekte bilimsel üretimin nasıl örgütlenebileceğini tartışmak için anlamlı kavramsal öneriler olabilir.
Elbette böyle bir yapının bilimsel güvenilirlikten vazgeçmesi düşünülemez. Özgürlük, denetimsizlik anlamına gelmez. Bilimsel yöntem, etik ilkeler, şeffaf finansman, eleştiriye açıklık ve sonuçların bağımsız değerlendirilmesi her modelde korunmalıdır. Kurumsal bağımsızlık ile bilimsel sorumluluk birbirinin karşıtı değildir.
Bilim, insanlardan mı yoksa kurumlardan mı doğar?
Bugün yapay zekâ ile birlikte bu tartışmanın yeni bir boyut kazandığını görüyoruz. Bilgiye erişim, verilerin işlenmesi, hipotezlerin geliştirilmesi ve araştırma süreçleri giderek farklılaşıyor. İnsanların ve makinelerin birlikte araştırma yaptığı, ortak sorular geliştirdiği yeni bir bilimsel üretim biçiminin kapısı aralanıyor.
Belki de geleceğin üniversitesi, insanlarla makinelerin birlikte çalıştığı, disiplinlerin birbirine karıştığı, coğrafi ve kurumsal sınırların önemini yitirdiği bir kolektif zekâ organizasyonu olacaktır.
Bu noktada başlangıçtaki soruya yeniden dönelim: Bilim yapmak için gerçekten bir üniversiteye ihtiyaç var mı?
Belki de asıl mesele, bilimin üniversitelere ihtiyaç duyup duymadığı değil, üniversitelerin bilimsel merakın önüne ne ölçüde geçebildiğidir.
Üniversiteyi yalnızca bir kurum olarak düşünürsek, onun sınırları içinde kalırız. Onu ortak düşünme, sorgulama ve bilgi üretme eylemi olarak ele alırsak, sınırlarını yeniden çizebiliriz.
Belki de üniversite dediğimiz şey bir bina, bir unvan veya bir diploma değil; birlikte düşünmeye karar vermiş insanların kendisidir.