Erkek Üreme Sağlığında Gizli Tehlikeler: Op. Dr. Elnur Allahverdiyev ‘Bu yanlışlar sperm kalitesinde düşüşe neden olabiliyor’

Ünlü Üroloji Uzmanı Op. Dr. Elnur Allahverdiyev ‘Modern yaşam tarzı erkek üreme sağlığını ciddi şekilde etkiliyor. Özellikle kronik stres, düzensiz uyku, hareketsizlik, kötü beslenme, obezite ve sigara kullanımı sperm kalitesinde belirgin düşüşe neden olabiliyor. Uzun süre oturarak çalışmak, kilo artışı ve testis bölgesinde sıcaklık artışı sperm üretimini olumsuz etkileyebilir’ dedi

Sağlıkta Bugün ekibi olarak, erkek üreme sağlığına dair en çok merak edilen soruları, modern yaşamın sperm kalitesine etkilerini ve azospermi (hiç sperm olmaması) vakalarındaki yeni nesil tedavi yöntemlerini Üroloji Uzmanı Op. Dr. Elnur Allahverdiyev ile konuştuk.

İşte erkek fertilitesine dair tabuları yıkacak, bilimsel ve ezber bozan o röportaj…

Rutin Kontroller

“Erkek üreme sağlığı kontrollerine kaç yaşında başlanmalı ve bir problem olmasa bile ne sıklıkla doktora gidilmeli?”

Erkek üreme sağlığı kontrolleri yalnızca şikâyet olduğunda yapılmamalıdır. Çünkü birçok ürolojik hastalık uzun süre belirti vermeden ilerleyebilir. Bu nedenle erkeklerin yaşamın belirli dönemlerinde koruyucu sağlık taramasından geçmesi gerekir.

Özellikle:

• Yenidoğan döneminde testislerin torbaya inip inmediği, henüz doğmamışken böbreklerin ve idrar yollarının genişliği, mesanenin durumu mutlaka değerlendirilmelidir. İnmemiş testis erken dönemde fark edilmezse ilerleyen yıllarda infertilite ve testis tümörü riskini artırabilir.
• Ergenlik döneminde testis gelişimi, hormonal yapı ve özellikle varikosel açısından değerlendirme önemlidir. Çünkü varikosel çoğu zaman bu yaşlarda ortaya çıkar ve yıllarca fark edilmeden sperm kalitesini bozabilir.
• Evlilik öncesi veya çocuk sahibi olmayı planlayan dönemde erkeklerin üreme sağlığı açısından değerlendirilmesi gerekir. Çünkü infertilite yalnızca kadın kaynaklı bir problem değildir; vakaların önemli kısmında erkek faktörü de rol oynar.
• 50 yaşından sonra prostat hastalıkları, hormonal değişiklikler ve idrar yapma problemleri açısından düzenli ürolojik kontrol önerilir. 

‘Gecikmeden Değerlendirilmesi Gerekir’

Ayrıca ailesinde prostat kanseri, infertilite, testis hastalığı veya başka ürolojik hastalık öyküsü bulunan erkeklerin; herhangi bir şikâyeti olmasa bile kontrol yaptırmaları gerekir.

İdrarda kanama, testiste şişlik, kasık ağrısı, cinsel fonksiyon bozukluğu, çocuk sahibi olamama veya idrar şikâyeti olan hastaların ise “bekleyelim geçer” yaklaşımından uzak durup gecikmeden değerlendirilmesi gerekir.

Modern tıpta amaç yalnızca hastalığı tedavi etmek değil; hastalık ortaya çıkmadan riski erken dönemde yakalayabilmektir.

Modern Yaşam ve Sperm Kalitesi

“Stres, hareketsiz yaşam, sigara ve cep telefonu/dijital radyasyon gibi çevresel faktörler sperm kalitesini nasıl etkiliyor?”

Modern yaşam tarzı erkek üreme sağlığını ciddi şekilde etkiliyor. Özellikle kronik stres, düzensiz uyku, hareketsizlik, kötü beslenme, obezite ve sigara kullanımı sperm kalitesinde belirgin düşüşe neden olabiliyor.

Sperm hücresi çevresel etkilerden çok hızlı etkilenen hassas bir hücredir. Vücutta oksidatif stres arttığında sperm DNA’sında hasar oluşabiliyor. Bu durum yalnızca sperm sayısını değil; hareketini, şeklini ve döllenme kapasitesini de bozabiliyor.

‘Hormonal Sistemi Baskılayabiliyor’

Sigara kullanan erkeklerde sperm DNA hasarı, hareket bozukluğu ve testosteron dengesizliği daha sık görülüyor. Benzer şekilde yoğun alkol tüketimi, anabolik steroid kullanımı ve düzensiz yaşam da hormonal sistemi baskılayabiliyor.

Günümüzde en önemli sorunlardan biri de hareketsizliktir. Uzun süre oturarak çalışmak, kilo artışı ve testis bölgesinde sıcaklık artışı sperm üretimini olumsuz etkileyebilir.

‘Sperm Kalitesinin Etkilenmesi Şaşırtıcı Değildir’

Cep telefonu ve dijital cihazlarla ilgili bilimsel çalışmalar halen devam ediyor. Ancak cihazların sürekli kasık cebinde taşınması, uzun süre yüksek ısıya maruz kalınması ve sedanter yaşam tarzı konusunda dikkatli olunması gerekiyor.

Erkek fertilitesi aslında genel sağlık durumunun bir göstergesidir. Uyku düzeni bozulan, kötü beslenen, sigara kullanan ve kronik stres altında yaşayan erkeklerde sperm kalitesinin etkilenmesi şaşırtıcı değildir.

Varikosel Belirtileri

“Erkeklerde kısırlığın en sık görülen nedenlerinden biri olan varikosel nedir ve bir erkek bu durumu kendi kendine fark edebilir mi?”

Varikosel, testis çevresindeki toplardamarların genişlemesidir ve erkek infertilitesinin en sık görülen düzeltilebilir nedenlerinden biridir. Özellikle sol tarafta daha sık görülür.

Varikosel testis çevresindeki ısı artışına ve dolaşım bozukluğuna neden olur. Bu durum zaman içinde sperm üretimini bozabilir, sperm DNA kalitesini etkileyebilir ve bazı erkeklerde testosteron düzeyinde düşüşe yol açabilir.

‘Her Damar Belirginliği Varikosel Değildir’

Bazı hastalar hiçbir belirti hissetmez. Bazılarında ise uzun süre ayakta kalınca artan ağrı, dolgunluk hissi, testiste aşağı doğru sarkma veya belirgin damarlaşma görülebilir. Halk arasında “solucan torbası görünümü” olarak tarif edilen görüntü tipik olabilir.

Ancak önemli olan nokta şudur: Her damar belirginliği varikosel değildir ve her varikosel ameliyat gerektirmez.

Kesin tanı muayene ve gerektiğinde doppler ultrasonografi ile konur. Tedavi kararı ise yalnızca görüntüye göre değil; sperm analizi, hastanın yaşı, şikâyeti ve çocuk sahibi olma planı değerlendirilerek verilmelidir.

Özellikle genç yaşta fark edilen varikosellerde düzenli takip önemlidir. Çünkü bazı hastalarda yıllar içinde sperm kalitesinde ilerleyici bozulma gelişebilir. 

Erkeklerde Biyolojik Saat

“Kadınlarda olduğu gibi erkeklerde de yaşın ilerlemesi doğurganlığı ve sperm kalitesini ne derecede etkiler?”

Toplumda erkeklerin yaşam boyu aynı doğurganlık kapasitesine sahip olduğu düşünülüyor. Ancak bilimsel veriler bunun doğru olmadığını gösteriyor. Erkeklerde sperm üretimi ileri yaşlarda devam etse de sperm kalitesi yaşla birlikte değişebiliyor.

Özellikle 40 yaş sonrası dönemde sperm hareketliliğinde azalma, DNA hasarında artış ve hormonal dengede bozulma daha sık görülüyor. Bunun yanında diyabet, hipertansiyon, obezite, damar hastalıkları ve kullanılan ilaçlar da fertiliteyi etkileyebiliyor.

‘Takvim yaşından çok biyolojik yaş önemlidir’

İleri baba yaşının bazı genetik hastalıklar ve gebelik komplikasyonlarıyla ilişkili olabileceğini gösteren çalışmalar mevcut. Bu nedenle erkek yaşı da artık infertilite değerlendirmesinde dikkate alınan önemli faktörlerden biri haline geldi.

Ancak burada kritik nokta şudur: Takvim yaşından çok biyolojik yaş önemlidir. Düzenli spor yapan, sigara kullanmayan, metabolik sağlığı iyi olan erkeklerde üreme sağlığı daha uzun süre korunabiliyor.

Bu nedenle erkek fertilitesini yalnızca yaş üzerinden değil; yaşam tarzı, hormonal yapı ve genel sağlık durumu üzerinden değerlendirmek gerekir. 

Bitkisel Takviyelerin Riski

“İnternette sıkça pazarlanan bitkisel kürler ve takviyeler erkek üreme sağlığına fayda mı sağlıyor, yoksa bilinmeyen zararları var mı?”

İnternet ve sosyal medyada “mucize sperm artırıcı”, “doğal testosteron yükseltici” veya “bitkisel infertilite tedavisi” adıyla çok sayıda ürün pazarlanıyor. Ancak bu ürünlerin önemli kısmının bilimsel etkinliği net olarak kanıtlanmış değil.

Daha önemlisi, bazı ürünlerin içeriği etikette yazılandan farklı olabiliyor. Kontrolsüz kullanılan ürünler karaciğer, böbrek ve hormonal sistem üzerinde ciddi yan etkiler oluşturabiliyor.

‘İnfertilite Riskiyle Karşılaşabilir’

Özellikle testosteron içerdiği gizlenen ürünler en riskli gruptur. Çünkü dışarıdan kontrolsüz hormon alınması beynin testislere gönderdiği doğal sperm üretim sinyalini baskılayabilir. Yani kişi testosteron kullandığını düşünmeden infertilite riskiyle karşılaşabilir.

Bazı antioksidan desteklerin belirli hasta gruplarında fayda sağlayabildiğini gösteren bilimsel çalışmalar mevcut. Ancak infertilite tedavisinde “herkese iyi gelen tek bir karışım” yaklaşımı bilimsel değildir.

‘Hekim Kontrolüyle İlerlemek Gerekir’

Önce infertilitenin nedeni ortaya konmalıdır. Çünkü hormonal bozukluk, genetik problem, varikosel veya tıkanıklık gibi tamamen farklı nedenler aynı belirtileri verebilir.

Bu nedenle sosyal medya önerileriyle değil; bilimsel değerlendirme ve hekim kontrolüyle ilerlemek gerekir.

Yeni Nesil Tedaviler

“Özellikle ‘azospermi’ (hiç sperm olmaması) vakalarında yeni nesil tedavi yöntemleri nelerdir? Başarı oranı nedir?”

Azospermi, menide hiç sperm görülmemesi durumudur. Ancak her azospermi aynı değildir ve günümüzde bu hastalarda geçmişe göre çok daha gelişmiş tedavi seçenekleri bulunmaktadır.

Öncelikle sperm üretiminin hiç olmadığı durumlarla, sperm üretildiği halde dışarı çıkamadığı tıkanıklık tipi azospermileri birbirinden ayırmak gerekir. Çünkü tedavi yaklaşımı tamamen farklıdır.

‘Sperm Elde Etme Şansı Artırılabiliyor’

Günümüzde özellikle mikrocerrahi yöntemler büyük önem taşımaktadır. “Mikro-TESE” adı verilen yöntemde ameliyat mikroskobu kullanılarak testis içinde sperm üretimi olan alanlar hassas şekilde araştırılır. Bu yöntem klasik cerrahilere göre daha hedefe yönelik bir yaklaşım sağlar.

Bazı hastalarda hormonal tedavi, genetik analizler ve kişiye özel planlama ile sperm elde etme şansı artırılabiliyor. Özellikle uygun hasta grubunda yardımcı üreme teknikleriyle başarılı gebelikler elde edilebiliyor.

‘Hastada İleri Tedavi Seçenekleri’

Ancak başarı oranları internette yazıldığı gibi standart değildir. Hastanın genetik yapısı, hormonal durumu, testis rezervi, yaş ve azosperminin nedeni başarıyı doğrudan etkiler.

Bu nedenle azospermi artık “kesin çocuk sahibi olamama” anlamına gelmemektedir. Doğru merkezde, doğru hasta değerlendirmesiyle birçok hastada ileri tedavi seçenekleri uygulanabilmektedir.