Saliha Bağış ÇamYaşam Koçu, Dönüşümsel koç

Hayatın Sesi Hiçbir Zaman Aynı Seviyede Gelmiyor

Ses mühendisliğinde AGC diye bir şey vardır, otomatik kazanç kontrolü. Mikrofonun önündeki kişi bir an fısıldar, bir an bağırır, ama dinleyici hepsini rahatça duyar, çünkü sistem sinyal çok güçlü geldiğinde sesi kısar, zayıf geldiğinde yükseltir. Ben bu fikri ilk duyduğumda hemen insanı düşündüm, çünkü hayat da bize hiçbir zaman aynı seviyede ses göndermiyor.

Bir dönem her şey üst üste biner. Eleştiri, teslim tarihleri, tartışmalar, evdeki yük. Ardından bir başka dönem gelir ve bu kez tam tersi olur: kimse emeğini görmez, kendini yalnız hissedersin, sabah kalkmak için bir sebep bulmakta zorlanırsın. Birinde ses fazla yüksektir, ötekinde neredeyse hiç yoktur. Asıl soru dışarıdan ne geldiği değil, içimizdeki ayarın bu iki uç arasında çalışıp çalışmadığıdır.

Bunun, kulağa ne kadar mühendislik gibi gelse de, psikolojide karşılığı var. Zihinsel AGC bilimsel bir terim değil, bir benzetme. Ama arkasındaki fikir, duygu düzenleme literatürünün uzun süredir üzerinde durduğu bir şey. James Gross'un 1998'de ortaya koyduğu modele göre bir duygu bir anda ortaya çıkmıyor. Önce bir durumu fark ediyoruz, sonra ona bir anlam yüklüyoruz, en sonunda da tepki veriyoruz. Müdahale zincirin başında yapıldığında, yani tepki patlamadan önce, çok daha az enerji harcıyoruz.

Daha ilginç olanı şu: araştırmacılar iyi düzenleyen insanların hep aynı stratejiyi kullanmadığını görüyor. George Bonanno ve Charles Burton'ın 2013'teki derlemesi, sağlıklı uyumun tek bir doğru yöntemden değil, duruma göre yöntem değiştirebilmekten geldiğini söylüyor. Kashdan ve Rottenberg de psikolojik esnekliği sağlığın temel taşlarından biri sayıyor. Yani mesele hep sakin kalmak değil. Mesele ayarı o anın ihtiyacına göre oynatabilmek.

Burada bir yanlış anlamayı baştan düzeltmek istiyorum. Sesi kısmak, duyguyu yok saymak ya da içine atmak anlamına gelmiyor. Aldao ve arkadaşlarının 2010'daki meta-analizi, duyguyu zorla bastırmanın ortalamada daha kötü sonuçlarla ilişkili olduğunu, olayı yeniden yorumlamak gibi stratejilerin ise daha sağlıklı sonuçlar verdiğini gösteriyor. Önce duyuyoruz, sonra ayarlıyoruz. Sıra bu.

Peki yüksek sinyal geldiğinde ne yapıyoruz? İlk adım, duyguya bir isim vermek. Toplantıda biri sert bir eleştiri yaptı diyelim. Cevap vermeden önce içinizden "şu an savunmaya geçiyorum, öfke var" demek ilk bakışta çok basit görünüyor, ama Matthew Lieberman ve arkadaşlarının 2007'deki çalışması, duyguyu kelimeye dökmenin beynin alarm merkezi olan amigdalanın aktivitesini düşürdüğünü gösterdi. Bir başka yol da kendinize adınızla hitap etmek. Ethan Kross ve ekibi, stres altında kendi ismiyle konuşan insanların olaya daha mesafeli baktığını buldu. "Ahmet, bu eleştiri sana değil, sunuma yönelik. Ne işe yarıyor, neyi düzeltebilirim?" demek, ilk anda yapay gelebilir ama işe yarıyor. Üçüncüsü, olayı değil olaya verdiğimiz anlamı değiştirmek. "Beni küçümsedi" yerine "bu kişi sonucu önemsiyor ve bunu kötü ifade etti" demek, Ochsner ve Gross'un bilişsel kontrol dediği şeyin gündelik hâli.

Sinyal düşük olduğunda ise iş tersine dönüyor ve burada çoğumuz kendimize sert davranıyoruz. Kimse emeğimi görmedi, o hâlde ben de değersizim diye düşünmeye başlıyoruz. Oysa Ryan ve Deci'nin öz-belirleme kuramına göre motivasyon, dışarıdan gelen alkıştan çok özerklik, yetkinlik ve ilişki ihtiyaçlarımız karşılandığında kendiliğinden güçleniyor. Pratikte bunun anlamı şu: gün sonunda "bugün kendi değerlerime uygun olarak neyi yaptım?" diye sormak. Kristin Neff'in öz-şefkat çalışmaları da bunun yanına bir şey ekliyor: enerjimiz düştüğünde kendimizi yargılamak enerjiyi daha da düşürüyor, bir arkadaşa konuşur gibi konuşmak ise toparlanmayı kolaylaştırıyor. "Bu dönem yorgunum ve bu çok insani, şimdi atabileceğim en küçük adım ne?" cümlesi hem nazik hem de işe yarar.

O küçük adım meselesini hafife almamak lazım. Motivasyonumuz düştüğünde "projeyi toparlayacağım" demek bizi daha da kilitliyor. "On dakika sadece ilk paragrafı yazacağım" demek ise kapıyı aralıyor. Tamamlanma hissi küçük de olsa enerji üretiyor ve ertesi gün daha kolay başlıyoruz.

Hayatın sesini kontrol edemeyiz. Ama kendi ses ayarımızı eğitebiliriz. Bu bir sertleşme değil, bir esneklik becerisi: gerektiğinde kısmak, gerektiğinde yükseltmek, ikisini de önce duyarak yapmak. Bu hafta tek bir şey deneyin. Yüksek bir an geldiğinde duyguya ismini verin, sessiz bir an geldiğinde ise tek bir küçük adım atın. İyi bir AGC hiçbir sinyali yok saymaz, sadece onu duyulabilir ve yönetilebilir bir seviyede tutar.

Kaynaklar

Aldao, A., Nolen-Hoeksema, S., & Schweizer, S. (2010). Emotion-regulation strategies across psychopathology: A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 30(2), 217–237. Bonanno, G. A., & Burton, C. L. (2013). Regulatory flexibility: An individual differences perspective on coping and emotion regulation. Perspectives on Psychological Science, 8(6), 591–612. Gross, J. J. (1998). The emerging field of emotion regulation: An integrative review. Review of General Psychology, 2(3), 271–299. Kashdan, T. B., & Rottenberg, J. (2010). Psychological flexibility as a fundamental aspect of health. Clinical Psychology Review, 30(7), 865–878. Kross, E., ve ark. (2014). Self-talk as a regulatory mechanism: How you do it matters. Journal of Personality and Social Psychology, 106(2), 304–324. Lieberman, M. D., ve ark. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421–428. Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101. Ochsner, K. N., & Gross, J. J. (2005). The cognitive control of emotion. Trends in Cognitive Sciences, 9(5), 242–249. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78.

Yorumları oku / yorum yap

Saliha Bağış Çam diğer yazıları

Hayatı Ertelemeden, Kendimizi Yargılamadan Yaşamak Dijital Dünyada Analog Babalar Kalabalıkta Yalnız Kalanlar İçin Biyolojik Saati Yeniden Kodlamak: Uyku Düzeninde Üstbiliş Bazen karşımızdaki insanla değil, zihnimizin onun hakkında yazdığı hikayeyle konuşuruz Stresi Yönetmeye Çalışmayalım, Zihnimizdeki Stres Programını Değiştirelim