Beyin ve Sinir Cerrahisi Uzmanı

Op. Dr. Hakan Erdoğan

sagliktabugun@gmail.com

Yazarın tüm yazıları

Beynimiz Neden İdeolojiye İhtiyaç Duyar?

MR görüntüsünde liberalizm yoktur.

Bir nöronun üzerinde sosyalizm yazmaz.

Amigdalanın içinde muhafazakârlık, prefrontal kortekste devrimcilik bulunmaz.

Ama bütün bunlara rağmen insan beyni ile ideoloji arasında son derece ilginç bir ilişki vardır.

Çünkü ideoloji yalnızca bir fikirler bütünü değildir.

İdeoloji, dünyayı anlamlandırma biçimlerinden biridir.

Ve insan beyninin dünyayı anlamlandırma biçimi ideolojik düşüncenin oluşabilmesi için gerekli zemini hazırlar.

Beyin dünyayı olduğu gibi görmez

Beynimizin dış dünyaya açılan pencereleri gözlerimiz, kulaklarımız ve diğer duyularımızdır. Fakat beynimiz bu duyulardan gelen bilgileri pasif biçimde kaydeden bir kamera değildir.

Dışarıdan gelen bilgiler sürekli olarak geçmiş deneyimlerimiz, beklentilerimiz, korkularımız, arzularımız ve öğrendiğimiz kategorilerle karşılaştırılır.

Başka bir deyişle beyin yalnızca “Ne görüyorum?” diye sormaz.

Aynı zamanda:

“Bu gördüğüm şey ne anlama geliyor?”

diye sorar.

İşte ideoloji tam da burada devreye girer.

Çünkü ideoloji bize yalnızca belirli bir konuda ne düşünmemiz gerektiğini söylemez. Dünyadaki olayların hangi çerçeve içerisinde anlamlandırılacağını da söyler.

Bir ekonomik kriz bazı insanlar için “piyasanın doğal sonucu”, bazıları için “sistemin başarısızlığı”, bazıları için “yanlış yönetim”, bazıları için ise “dış güçlerin etkisi” olabilir.

Aynı olay.

Farklı anlam.

Beyin için ise bunlar yalnızca farklı fikirler değildir. Her biri olayları birbirine bağlayan farklı bir anlam ağıdır.

Fikirler ne zaman “ben” olur?

Burada nörobilimin daha şaşırtıcı bir bulgusu karşımıza çıkıyor.

İnsanlar kendileri için önemli olan politik inançlarına aykırı bilgilerle karşılaştıklarında, bu bilgileri yalnızca “doğru mu, yanlış mı?” diye değerlendirmiyorlar.

Bazı deneylerde, politik inançlara yönelik karşı argümanların beynin kişinin kendisiyle ilgili düşünme ve öz-referans süreçlerinde rol oynayan Default Mode Network'ü ile ilişkili aktiviteyi artırdığı gösterildi. Araştırmacılar bunu, politik inançların benlik algısıyla bütünleşebilmesiyle ilişkilendiriyor.

Burada çok önemli bir ayrım ortaya çıkıyor:

Bir fikre sahip olmak başka şeydir, fikrin kişinin kendisinin bir parçası haline gelmesi başka.

“Ben şu düşünceye inanıyorum” cümlesi zamanla

“Ben böyle bir insanım”

cümlesine dönüşebilir.

O noktadan sonra bir fikre yöneltilen eleştiri, yalnızca bir düşünceye yöneltilmiş eleştiri olmaktan çıkar.

Kişinin kendisine yöneltilmiş gibi algılanabilir.

İdeolojinin gücü biraz da buradan gelir.

Beyin gerçeği değil, tutarlılığı korur

Beynimizin temel görevlerinden birinin dünyaya ilişkin işe yarar ve tutarlı bir model oluşturmak olduğunu düşünürsek, başka bir tuhaflık daha anlaşılır hale gelir.

İnsan zihni yeni bilgiyle karşılaştığında her zaman:

“Ben yanılmışım, öyleyse fikrimi değiştirmeliyim.”

demez.

Bazen bunun yerine:

“Bu yeni bilgiyi mevcut dünyama nasıl yerleştirebilirim?”

diye davranır.

Buna motivasyonlu akıl yürütme diyoruz.

İnsanlar kendi inançlarıyla çelişen bilgileri değerlendirdiklerinde doğrulama ve çürütmeye karşı direnç gibi bilişsel süreçlerin devreye girebildiği uzun zamandır biliniyor. Özellikle politik kimlik söz konusu olduğunda bu süreçlerin daha belirgin hale gelebildiğine ilişkin geniş bir literatür var.

Buradaki paradoks çok ilginç:

Daha fazla bilgi sahibi olmak her zaman daha tarafsız düşünmek anlamına gelmeyebilir.

Çünkü bilgili bir insan, kendi dünya görüşünü savunmak için daha fazla zihinsel araç da kullanabilir.

Yani akıl yalnızca gerçeği bulmak için değil, bazen zaten inandığımız şeyi savunmak için de çalışabilir.

Asıl mesele: Biz dünyaya mı bakıyoruz, dünyayı mı kuruyoruz?

Burada konu siyasetin sınırlarını aşıyor.

Çünkü aynı mekanizma yalnızca politik düşüncelerde bulunmuyor.

İnsan aşkı da yorumlar.

Adaleti de.

Dini de.

Bilimi de.

Mesleğini de.

Kendisini de.

Beyin yalnızca bilgiyi almaz.

Bilgiye bir anlam verir.

İdeolojiler de büyük ölçekte bunu yapar.

Dünyadaki milyonlarca olayı alır, onları sınıflandırır, birbirleriyle ilişkilendirir ve bize bir hikâye sunar.

“Bunun nedeni budur.”

“Bunun sorumlusu şudur.”

“Biz şuradayız.”

“Onlar orada.”

Böylece karmaşık ve belirsiz dünya, zihnimiz için daha anlaşılır hale gelir.

Belki de ideolojinin en güçlü tarafı budur

İnsan beyni belirsizlikten hiç hoşlanmaz demek fazla basit olur.

Ama belirsizlikle baş edebilmek için modeller oluşturduğu kesin.

İdeoloji de bu modellerden biridir.

Bir anlam haritası.

Bir sınıflandırma sistemi.

Bir neden-sonuç ağı.

Bir “biz” ve “onlar” ayrımı.

Bir gelecek tasarımı.

Beyin cerrahisinde en zor şey bir tümörü çıkarmak değildir.

Daha zor olan, hangi dokunun hastalık, hangi dokunun beyin olduğunu bilmektir.

Çünkü beyin bir bütün olarak çalışır.

Bir bölgeyi çıkarırken başka bir işlevi de etkileyebilirsiniz.

Düşüncelerimizde de benzer bir problem vardır.

Bir insanın dünya görüşünü oluşturan düşünceleri birbirinden tek tek ayırmak kolay değildir.

Bir düşünceye dokunduğunuzda bazen onun yanında bir anıya, bir kimliğe, bir korkuya, bir aidiyete veya bir hayat deneyimine de dokunursunuz.

Belki bu yüzden insanlar yalnızca fikirleri hakkında tartışmazlar.

Kendileri hakkında da tartışırlar.

İdeolojinin nörobilimi bize en önemli şeyi burada öğretir:

İnsan beyninin karşısındaki düşünceyi değiştirmekten önce, o düşüncenin beynin içinde hangi dünyaya bağlandığını anlamak gerekir.

Çünkü bazen değiştirmeye çalıştığımız şey bir fikir değildir.

Bir dünyadır.

Ve insan beyni, kurduğu dünyayı kolay kolay terk etmez.

Yorum yaz

Yorumu gönder

UYARI: Bu içeriğe yorum yazarak Topluluk Kuralları'nı kabul etmiş bulunuyor ve bu alana yaptığınız yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan tüm yorumlardan site yönetimi hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.