İnsülin Direnci Salgını Olabilir mi?

Son zamanlarda bozulmuş açlık şekeri, reaktif hipoglisemi ve insülin direnci tanılarını ne kadar sık duyduğumuzun farkında mısınız?

Bir dahiliye uzmanı olarak polikliniğimde henüz 18 yaşındaki gençlerde bile insülin direnciyle karşılaşırken kendime giderek daha sık aynı soruyu sormaya başladım: Biz ne zaman bu hâle geldik?

Hatırlar mısınız, biz X ve Y kuşağı olarak abur cubura ulaşmakta zorlanırdık. Annelerimiz elimize salçalı ekmek tutuştururdu. Üstelik çoğu zaman salçası da ekmeği de ev yapımıydı. Hamburger, pizza gibi fast food ürünler ise bazılarımız için yılda bir kez bile ulaşamadığımız lükslerdi.

Bugünse durum bambaşka. Birkaç dokunuşla kapımıza gelen yemekler, market raflarını dolduran rengârenk paketli ürünler, her köşe başında karşımıza çıkan yüksek kalorili atıştırmalıklar…

Peki değişen ne oldu? Sadece sofralarımız mı, yoksa metabolizmamız da mı?

Aslında değişen yalnızca yediklerimiz değil; yeme biçimimiz, hareket alışkanlıklarımız, uyku düzenimiz, kısacası yaşam tarzımızın neredeyse tamamı.

Araştırmalar, çocukluk ve ergenlik dönemindeki beslenme alışkanlıklarının ilerleyen yaşlardaki metabolik sağlık üzerinde önemli etkileri olabileceğini gösteriyor. Çünkü çocukluk, yalnızca büyüdüğümüz değil, aynı zamanda gelecekteki sağlığımızın temellerini attığımız bir dönem.

Bilim dünyasında metabolik hafıza olarak adlandırılan bir kavram da var. Bu kavram özellikle geçmişteki kan şekeri kontrolünün uzun vadeli etkilerini açıklamak için kullanılıyor. Çocukluk dönemindeki beslenmenin gelecekteki metabolik sağlığımızı etkilemesi ise yaşamın erken dönemlerinde başlayan metabolik programlanmayla ilişkili.

Yani çocuklukta kazandığımız sağlıklı alışkanlıklar, yetişkinlikte metabolik sağlığımızı korumamıza yardımcı olabiliyor.

Bir başka deyişle, çocukken metabolizmanıza yaptığınız yatırım, yıllar sonra da karşılığını verebilir.

Peki insülin direncini nasıl fark edeceğiz?

Sık acıkma, yemeklerden kısa süre sonra yeniden açlık hissetme, tatlı ve karbonhidrat tüketme isteğinde artış, bel çevresinde yağlanma ve kilo vermekte zorlanma insülin direnciyle birlikte görülebilen durumlardan bazılarıdır. Ancak bunların hiçbiri tek başına insülin direncine özgü değildir. Açlık sırasında titreme ve terleme gibi yakınmalar ise hipoglisemi açısından ayrıca değerlendirilmelidir. 

Üstelik insülin direnci, hiçbir belirti vermeden de gelişebilir. 

Bu nedenle tanı koyarken yalnızca şikâyetlere veya tek bir kan tahliline güvenmek doğru değildir. Dahiliye ya da endokrinoloji değerlendirmesinde kişinin öyküsü, fizik muayenesi, kan şekeri ve HbA1c gibi laboratuvar bulguları birlikte ele alınır. Gerektiğinde açlık insülini ve HOMA-IR hesaplamasından da yararlanılabilir. Ancak HOMA-IR için herkes açısından geçerli tek bir tanı sınırı bulunmadığını unutmamak gerekir.

 Gelelim en önemli soruya: İnsülin direnciyle nasıl mücadele edeceğiz? 

Tedavinin temelinde sürdürülebilir yaşam tarzı değişiklikleri yer alıyor. Gereken hastalarda ilaç tedavisi de hekim tarafından kişiye özel planlanıyor. 

Beslenmede özellikle rafine karbonhidratların, şekerli içeceklerin ve yüksek oranda işlenmiş gıdaların tüketimini azaltmak; liften zengin sebzelere, baklagillere, tam tahıllara ve yeterli protein kaynaklarına daha fazla yer vermek önemli. 

Burada küçük ama önemli bir noktaya değinmek istiyorum: Sirke ya da Türk kahvesi gibi bazı besin ve içeceklerin metabolik etkileri üzerine araştırmalar bulunsa da bunları insülin direncini tedavi eden mucizevi çözümler olarak görmek doğru değil. 

Çünkü metabolizmanın ihtiyacı mucizeler değil, sürdürülebilir alışkanlıklardır. 

Ve elbette hareket…

Düzenli egzersiz, kaslarımızın glikoz kullanımını artırarak insülin duyarlılığının iyileşmesine yardımcı olur. Özellikle büyük kas gruplarını çalıştıran, bacak ve kalça kaslarını da içeren direnç egzersizleri bu açıdan oldukça değerlidir. Yürüyüş gibi aerobik aktivitelerle birlikte uygulandığında ise metabolik sağlık açısından daha kapsamlı faydalar sağlayabilir.

Unutmayalım, kaslarımız yalnızca hareket etmemizi sağlayan yapılar değil; aynı zamanda kan şekeri dengemizde aktif rol oynayan önemli metabolik dokulardır.

Son olarak şunu söylemek istiyorum: 

İnsülin direncini yalnızca fazla kiloların ya da yanlış beslenmenin bir sonucu olarak görmemeliyiz. Genetik yatkınlık, uyku düzeni, fiziksel aktivite ve hormonal faktörler de bu tablonun gelişiminde rol oynayabilir.

Belki de bugün kendimize sormamız gereken soru yalnızca “İnsülin direncim var mı?” değil, “Ben metabolizmama nasıl bir gelecek hazırlıyorum?” olmalı. 

Çünkü sağlıklı bir gelecek, yalnızca hastalıkları tedavi etmekle değil, onları ortaya çıkaran alışkanlıkları değiştirmekle de mümkün. 

Her tedavinin, beslenme ve egzersiz programının bireyin ihtiyaçlarına göre planlanması gerektiğini hatırlatarak bitirelim.

Sağlıcakla kalın…

Yazarın tüm yazıları